Woonoverlast: (n)iets aan te doen?

Overlast van mensen met psychiatrische problemen, hoe los je dat op? Radioprogramma Kwesties (NTR via NPO1) besteedde er in de uitzending van 13 mei aandacht aan, specifiek gericht op de gemeente Arnhem. Brengen strengere maatregelen als tijdelijke uithuisplaatsing inderdaad de verlichting waar de maatschappij om vraagt? Volgens Stephan van Embden, directeur van Stichting Onderdak, is de materie complexer dan in Kwesties werd geschetst.

Van Embden stoorde zich aan de teneur van de radio-uitzending, waarin een aantal gespreksdeelnemers organisaties als Stichting OnderDak wegzetten als geldbelust, weinig betrokken bij klanten en buurtbewoners, en onvoldoende slagvaardig. Van Embden: ‘De realiteit is dat het met zorgmijdende mensen met complexe psychiatrische problematiek lastig scoren is: onze klanten moeten het doen met een (te) beperkt aantal geïndiceerde begeleidingsuren en hebben een lange, hobbelige weg te gaan naar herstel, voor zover dat al haalbaar is. Met dat feit hebben we gewoon te dealen.’

Piepkleine stapjes

Maar tegelijkertijd heeft Van Embden begrip voor de maatschappelijke frustratie: ‘De samenleving wil successen zien, terwijl deze mensen alleen piepkleine stapjes maken, die voor de buitenwereld vaak niet eens zichtbaar zijn. Voor buitenstaanders lijkt het alsof er weinig gebeurt, terwijl onze begeleiders het al als een overwinning zien als ze alleen maar contact weten te leggen en een beetje vertrouwen kunnen opbouwen. We bieden daarna zo snel mogelijk een dak boven het hoofd; wie veilige woonruimte heeft, heeft tenslotte meer ruimte voor verdere stappen.’

Teken van zorg

En nee, dat gaat niet altijd goed. Van Embden: ‘De mensen die wij begeleiden zorgen bovengemiddeld vaak voor overlast en in het uiterste geval leidt dat tot (tijdelijke) uitzetting. Ik ben dan ook niet tegen de voorgenomen strengere maatregelen rondom uithuisplaatsingen, zoals die in Kwesties werden besproken, maar ik steek die wel graag wat genuanceerder in. Geen time-out als consequentie van overlastgevend gedrag – en dus als straf – maar als teken van zorg voor iemand die in de knel zit. Dan vlieg je het nét iets anders aan, waardoor degene die uit huis geplaatst wordt zich gehoord en gezien voelt in plaats van opnieuw in het verdomhoekje gezet.’

Achter de schermen

Buurtbewoners kijken soms reikhalzend uit naar zo’n uithuisplaatsing. In Kwesties schetste een bewoner van de Johan de Wittlaan dat hij al tien jaar last had van mensen die door zorginstellingen in de woning boven hem worden geplaatst. De buurt kreeg te maken met allerlei vormen van overlast. Stichting OnderDak huurde alleen vorig jaar woonruimte in het betreffende pand, maar Van Embden erkent dat er ook in die periode problemen waren: ‘De twee klanten die we er onderbrachten zorgden voor overlast en zijn na een aantal waarschuwingen uiteindelijk op een andere plek ondergebracht. Buurtbewoners zullen soms het gevoel hebben dat we onvoldoende alert en proactief zijn, maar achter de schermen wordt met gerichtere begeleiding en mildere sancties wel degelijk geprobeerd het tij te keren. Vaak lukt dat, maar helaas is een time-out soms nodig.’

Allerzwaarst

Een bekend verwijt aan het adres van hulpverleners: Waarom doen jullie niet meer? Het antwoord is volgens Van Embden even eenvoudig als pijnlijk: ‘Welzijnsorganisaties hebben simpelweg te weinig bewegingsruimte. In vroeger jaren konden overlastgevers met psychiatrische problematiek veel makkelijker worden opgenomen voor gerichte 24-uurs behandeling. De politiek heeft er echter voor gekozen om het aantal (crisis)plaatsen aanzienlijk te verminderen, waardoor alleen de allerzwaarste gevallen nog een plek in een instelling krijgen. Zelfs als dat lukt, biedt dat niet per se een oplossing: uit onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat de GGZ niet is ingericht op de doelgroep die Stichting OnderDak begeleidt, noch qua capaciteit, noch qua zorgzwaarte.’

Ambulant balanceren

Als opname niet aan de orde is, resten er nog twee opties: mensen aan hun lot overlaten, met alle gevolgen van dien, of via ambulante begeleiding werken aan (gedeeltelijk) herstel. Van Embden: ‘Helaas wijst het indicatieorgaan soms maar mondjesmaat uren toe, waardoor we lang niet altijd kunnen bieden wat eigenlijk nodig is. De buurt ondervindt daarvan soms de gevolgen en wil openheid van zaken: wie woont er naast mij, wat mankeert hem of haar, loop ik risico en wie zorgt dat die overlast stopt? Logische vragen die ik graag heel precies zou beantwoorden als er niet ook andere belangen waren. Stichting OnderDak balanceert tussen openheid naar de buurt, privacy voor de klant en het uitgangspunt van de stichting om geen stempels te drukken op mensen die werken aan herstel.’

Meldknop

Stichting OnderDak bewandelt daarom de gulden middenweg, vertelt Van Embden: ‘We stellen de mensen die we plaatsen altijd voor aan de bewoners die rondom hen wonen. De buren weten op die manier dat de nieuwe bewoner begeleiding krijgt, maar niet precies waarvoor. We vragen ook altijd om direct contact op te nemen als er problemen zijn, maar in de praktijk melden buurtbewoners zich vaak pas als de situatie al uit de hand aan het lopen is. We gaan daarom kritisch kijken op welke manier gezorgd kan worden dat de begeleiders wél in een vroeg stadium op de hoogte zijn van problemen en overlast. Als eerste hebben we daarvoor begin dit jaar een meldknop op de homepage van onze website geplaatst. Die kan overigens ook gebruikt worden voor overlast door mensen die niet begeleid worden door Stichting OnderDak; wij zorgen dan dat de melding op de juiste plek terechtkomt.’

De diepte in

Haken en ogen te over dus, meer nog dan hierboven al benoemd. Van Embden wil daarom meer de diepte in met de discussie rondom opvang en begeleiding van mensen die aan het randje van de samenleving hangen: ‘Alle betrokkenen hebben een stukje van de puzzel in handen, maar vóór we het plaatje kunnen leggen, moeten we toch echt al die stukjes samenbrengen, meer inzicht krijgen in de breedte van het probleem en bepalen of we politiek-maatschappelijk andere keuzes willen maken. Tot die tijd zet Stichting OnderDak zich in voor mensen die buiten de boot zijn gevallen en soms overlast veroorzaken. Doen we dat niet, dan neemt de belasting voor de maatschappij alleen maar toe.’

Kwesties is een wekelijks radioprogramma van de NTR. In de uitzending van zondag 13 mei 2018 ging het onder andere over woonoverlast in Arnhem.  Bart Jensen zat namens Stichting OnderDak aan tafel. Luister het programma terug (het onderwerp start bij 15:00 minuten).